Prague, tháng 7 năm 2025 – Cộng hòa Séc đã chứng kiến sự gia tăng đáng kể về số lượng doanh nghiệp tư nhân phá sản trong nửa đầu năm 2025, phản ánh áp lực kinh tế ngày càng tăng và sự điều chỉnh thị trường hậu đại dịch. Tổng cộng 3.180 doanh nghiệp tư nhân (chủ sở hữu duy nhất) đã tuyên bố phá sản từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2025 – tăng 11% so với cùng kỳ năm 2024, theo dữ liệu từ CRIF – Czech Credit Bureau. Trong cùng thời gian, 3.331 đơn yêu cầu phá sản mới đã được nộp, đánh dấu mức tăng 13% so với cùng kỳ năm trước và là mức cao nhất kể từ năm 2021.

Xu hướng hàng tháng cũng cho thấy tốc độ tăng nhanh. Mỗi tháng từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2025 đều ghi nhận hơn 500 trường hợp, trong khi cả năm 2024 chỉ có một tháng (tháng 5) đạt mức này. Chỉ riêng tháng 4 năm 2025 đã có 549 vụ phá sản – số lượng hàng tháng cao nhất kể từ giữa năm 2021 – tiếp theo sát là tháng 6 với 546 vụ. Các chuyên gia lưu ý rằng sự gia tăng mạnh mẽ này không chỉ cho thấy sự tái xuất hiện của tình trạng mất khả năng thanh toán mà còn là phản ứng chậm trễ đối với những điểm yếu cấu trúc đã được che giấu từ lâu bởi sự hỗ trợ của chính phủ trong đại dịch.

Nguyên nhân cốt lõi: Từ các gói cứu trợ thời đại dịch đến những áp lực cơ cấu sâu xa

Sự gia tăng số lượng phá sản xuất phát từ sự kết hợp của các yếu tố kinh tế bất lợi và quá trình chuyển đổi chính sách. Đáng chú ý nhất, việc rút các khoản trợ cấp và hỗ trợ tài chính trong thời kỳ đại dịch đã loại bỏ tấm đệm duy trì hàng ngàn doanh nghiệp nhỏ trong giai đoạn 2020-2021. Các doanh nghiệp vốn đã dễ bị tổn thương giờ đây phải đối mặt với toàn bộ gánh nặng chi phí vận hành, nghĩa vụ nợ và sự suy giảm chi tiêu của người tiêu dùng.

Một yếu tố quan trọng là cú sốc lạm phát hậu khủng hoảng năng lượng. Từ năm 2022 đến 2023, Cộng hòa Séc đã trải qua sự gia tăng mạnh mẽ giá điện và khí đốt, ảnh hưởng nặng nề đến các doanh nghiệp nhỏ. Mặc dù giá năng lượng đã điều hòa phần nào vào năm 2025, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa phục hồi tài chính. Trong khi đó, tỷ lệ lạm phát, đạt đỉnh gần 18% vào năm 2022, đã làm giảm sức mua của người tiêu dùng, dẫn đến nhu cầu giảm đối với hàng hóa và dịch vụ không thiết yếu.

Song song đó, chính sách tiền tệ thắt chặt được Ngân hàng Quốc gia Séc theo đuổi trong suốt năm 2023 đã làm tăng đáng kể lãi suất, khiến việc tiếp cận tín dụng trở nên đắt đỏ và chọn lọc hơn. Các doanh nghiệp nhỏ, thường dựa vào các khoản vay ngắn hạn để trang trải chi phí hoạt động hoặc thanh toán cho nhà cung cấp, gặp khó khăn ngày càng tăng trong việc đảm bảo tài chính. Kết quả là, các khoảng trống về dòng tiền đã biến thành các vấn đề về khả năng thanh toán, đặc biệt đối với các thương nhân cá thể thiếu vốn dự trữ đáng kể.

Tình hình càng trở nên phức tạp bởi nhu cầu xuất khẩu yếu hơn, đặc biệt từ Đức – đối tác thương mại lớn nhất của Cộng hòa Séc. Sự chậm lại trong sản lượng công nghiệp của Đức đã làm giảm các đơn đặt hàng cho các nhà thầu phụ của Séc, đặc biệt trong các lĩnh vực ô tô và máy móc. Trong nước, chi tiêu của người tiêu dùng vẫn thận trọng, các hộ gia đình ưu tiên tiết kiệm hơn là chi tiêu tùy ý, một xu hướng ảnh hưởng không tương xứng đến các nhà bán lẻ và nhà cung cấp dịch vụ nhỏ.

Các nghành và vùng bị ảnh hưởng

Theo phân tích ngành của CRIF, xây dựng vẫn là ngành bị ảnh hưởng nặng nề nhất, chiếm 140 vụ phá sản chỉ trong tháng 6 và hơn 1.300 vụ trong 12 tháng qua. Các nhà thầu nhỏ, thợ thủ công và nhà cung cấp vật liệu xây dựng đã phải vật lộn với cả sự biến động chi phí đầu vào và sự chậm lại trong các dự án nhà ở.

• Thương mại bán lẻ và bán buôn theo sát, với 88 vụ phá sản trong tháng 6, chủ yếu là các chủ cửa hàng nhỏ và nhà phân phối địa phương. Sự dịch chuyển liên tục sang mua sắm trực tuyến, kết hợp với lượng khách bộ hành giảm và chi phí cố định cao, đã khiến ngành bán lẻ truyền thống không bền vững đối với nhiều doanh nhân.
• Sản xuất là ngành bị ảnh hưởng thứ ba, đặc biệt là các hoạt động nhỏ hơn không có bộ đệm xuất khẩu. Báo cáo cũng nhấn mạnh sự gia tăng nhanh chóng số vụ phá sản trong các lĩnh vực phi truyền thống như tài chính và bảo hiểm (+22%), giải trí và văn hóa (+20%), và dịch vụ hỗ trợ hành chính (+18%), phản ánh sự mở rộng của căng thẳng kinh tế vượt ra ngoài các ngành công nghiệp rủi ro cao thông thường.

Về phân bố địa lý, vùng Moravskoslezský ở phía đông bắc Cộng hòa Séc báo cáo số lượng phá sản cao nhất, tiếp theo là Nam Moravia (Jihomoravský) và Trung Bohemia (Středočeský). Các vùng này, bao gồm các trung tâm đô thị lớn như Brno và Ostrava, có số lượng lớn các chủ sở hữu duy nhất trong xây dựng, thương mại và dịch vụ. Ngược lại, các vùng như Pardubice và Karlovy Vary có số liệu phá sản thấp nhất, một phần do quy mô dân số kinh doanh nhỏ hơn và thành phần ngành.

Phản ứng của Chính phủ: Cân bằng giữa ổn định và cải cách

Phản ứng của chính phủ Séc đã tập trung vào việc duy trì ổn định kinh tế vĩ mô đồng thời dần dần đưa ra các cải cách cấu trúc để hỗ trợ tinh thần kinh doanh. Ngân hàng Quốc gia Séc đã bắt đầu thận trọng hạ lãi suất vào đầu năm 2025 sau khi lạm phát có dấu hiệu được kiểm soát, nhưng vẫn duy trì lập trường cảnh giác.

Về mặt tài chính, một số chính sách thân thiện với doanh nghiệp đã được thực hiện hoặc đang được tiến hành. Chúng bao gồm:

• Giảm đóng góp bảo hiểm xã hội bắt buộc cho các doanh nhân mới trong ba năm đầu kinh doanh.

• Duy trì ngưỡng đăng ký VAT tăng cao ở mức 2 triệu CZK/năm để giảm gánh nặng tuân thủ.

• Mở rộng chế độ thuế khoán (paušální daň) cho các cá nhân tự kinh doanh, đơn giản hóa các nghĩa vụ thuế.

• Bãi bỏ các mức lương tối thiểu theo ngành, tạo cho người sử dụng lao động sự linh hoạt hơn trong các thỏa thuận về lương.

Ngoài ra, chính phủ đang đẩy nhanh quá trình số hóa các dịch vụ công, cho phép các doanh nhân xử lý thuế, bảo hiểm y tế và cấp phép trực tuyến thông qua một nền tảng thống nhất. Mục tiêu là giảm bớt ma sát hành chính và khuyến khích hợp thức hóa kinh doanh, đặc biệt đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ.

Tuy nhiên, Prague đã loại trừ việc cứu trợ tài chính trực tiếp cho các doanh nghiệp nhỏ, thay vào đó chọn nới lỏng quy định và sắp xếp hợp lý hành chính. Các nhà phê bình cho rằng điều này là không đủ trước tình trạng mất khả năng thanh toán ngày càng tăng. Những người ủng hộ, bao gồm Bộ Tài chính, cho rằng "thanh lọc thị trường" là cần thiết và sự hỗ trợ nên được nhắm mục tiêu, không phải phổ quát.

Hệ lụy xã hội và tâm lý nhà đầu tư.

Sự gia tăng số lượng phá sản đã dẫn đến những hậu quả xã hội hữu hình. Hàng ngàn gia đình phụ thuộc vào thu nhập từ doanh nghiệp nhỏ giờ đây phải đối mặt với khó khăn tài chính. Ở các thị trấn nhỏ hơn, việc đóng cửa các cửa hàng và nhà cung cấp dịch vụ lâu đời không chỉ ảnh hưởng đến nền kinh tế mà còn đến sự gắn kết cộng đồng.

Tuy nhiên, khả năng phục hồi của thị trường lao động Séc đã giúp giảm bớt thiệt hại. Với tỷ lệ thất nghiệp quốc gia dưới 3%, nhiều cựu doanh nhân đã chuyển sang làm việc hưởng lương, ít nhất là tạm thời. Dù vậy, các nhà phân tích cảnh báo về sự sụt giảm tinh thần kinh doanh, đặc biệt trong giới trẻ, những người ngày càng thích sự an toàn của công việc được trả lương hơn là rủi ro kinh doanh.

Tâm lý nhà đầu tư vẫn thận trọng nhưng ổn định. Mặc dù các ngân hàng đã thắt chặt tiêu chí cho vay, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, nhưng không có dấu hiệu chảy máu vốn hoặc rủi ro tài chính hệ thống. Hệ thống ngân hàng Séc vẫn được vốn hóa tốt và xếp hạng tín dụng quốc gia không thay đổi.

Tác động đối với doanh nghiệp và hoạt động thương mại của Việt Nam

Cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam tại Cộng hòa Séc – ước tính hơn 60.000 người, nhiều người trong số họ điều hành các doanh nghiệp nhỏ – đặc biệt nhạy cảm với những xu hướng này. Các cửa hàng tiện lợi, nhà hàng nhỏ và các nhà buôn xuất nhập khẩu tạo thành xương sống của thương mại Việt-Séc. Một số doanh nghiệp thuộc sở hữu của người Việt đã báo cáo lợi nhuận giảm và cạnh tranh gay gắt hơn, đặc biệt trong lĩnh vực bán lẻ thực phẩm nơi lạm phát và giá năng lượng đã ăn vào lợi nhuận.

Quan trọng hơn, môi trường này ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại song phương. Việt Nam hiện là một trong những đối tác thương mại quan trọng nhất của Cộng hòa Séc trong ASEAN, với tổng kim ngạch thương mại hai chiều đạt hơn 3,8 tỷ USD vào năm 2024. Tuy nhiên, việc tiêu dùng của Séc suy yếu có thể làm chậm xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt trong các mặt hàng may mặc, đồ gia dụng và hải sản. Mặt khác, giá cả cạnh tranh của Việt Nam có thể mang lại lợi thế khi các nhà bán lẻ Séc tìm kiếm các nhà cung cấp có giá trị tốt trong bối cảnh người tiêu dùng tiết kiệm.

Khuyến nghị dành cho các bên liên quan tại Việt Nam.

Để đối phó, các nhà xuất khẩu Việt Nam được khuyên nên:

• Xem xét kỹ hơn tình hình tài chính của các nhà phân phối Séc.

• Đề xuất các điều khoản thanh toán linh hoạt hoặc xem xét chuyển sang các đối tác bán lẻ lớn hơn, ổn định hơn.

• Tập trung vào các danh mục sản phẩm cốt lõi có nhu cầu ổn định và rủi ro thay thế thấp.

• Tận dụng các ưu đãi của EVFTA và khám phá các thị trường EU lân cận thông qua Séc như một cửa ngõ.

Các quan chức thương mại và tham tán thương mại Việt Nam cũng nên tiếp tục theo dõi tình hình đang diễn biến, đưa ra hướng dẫn kịp thời và hỗ trợ các doanh nghiệp kiều bào thích nghi với điều kiện thị trường thay đổi. Các chương trình cung cấp đào tạo về pháp lý, thuế và tái cấu trúc có thể giúp các doanh nghiệp nhỏ vượt qua giai đoạn chuyển đổi khó khăn và duy trì hoạt động trong thương mại Séc.

Sự gia tăng số lượng phá sản cá nhân tại Cộng hòa Séc báo hiệu những điều chỉnh cấu trúc sâu sắc hơn trong nền kinh tế hậu COVID. Mặc dù nó đặt ra những thách thức cho các doanh nghiệp ở mọi quy mô, nhưng nó cũng mang đến cơ hội đổi mới, sáng tạo và hợp tác quốc tế. Đối với Việt Nam và cộng đồng doanh nghiệp của mình ở Trung Âu, sự linh hoạt, tin cậy và sự tham gia chủ động sẽ là chìa khóa để điều hướng chương mới này.